કેન્દ્ર સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2026-2027 માટે દેશના હાઇવે નેટવર્ક માટે એક મેગા પ્લાન તૈયાર કર્યો છે. સરકાર દેશના 28 રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો સંબંધિત સંપત્તિઓનું મુદ્રીકરણ કરીને આશરે ₹35,000 કરોડ એકત્ર કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ હાઇવેની કુલ લંબાઈ 1,800 કિલોમીટરથી વધુ છે.
નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (NHAI) એ આ હેતુ માટે હાઇવેની યાદી પણ અંતિમ સ્વરૂપ આપી છે, જેમાં હરિયાણાના હાઇવે ટોચ પર છે, ત્યારબાદ ઉત્તર પ્રદેશના હાઇવે છે. જો કે, એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે સરકાર આ રસ્તાઓ વેચી રહી નથી. તો, આ આખું ગણિત કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? ચાલો તેને સરળ શબ્દોમાં સમજીએ.
‘એસેટ મોનેટાઇઝેશન’ અને ‘એસેટ રિસાયક્લિંગ’ શું છે?
ઇકોનોમિક ટાઇમ્સના એક અહેવાલ મુજબ, સરકાર હાલમાં “એસેટ રિસાયક્લિંગ” વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહી છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, સરકાર હાલના અને કાર્યરત હાઇવે કે એક્સપ્રેસવે કોઈને વેચતી નથી, પરંતુ તેના બદલે માલિકી હકો જાળવી રાખે છે. સરકાર આ હાઇવેને ચોક્કસ વર્ષો માટે ખાનગી કંપનીઓ અથવા ટ્રસ્ટને સોંપે છે.
આ કંપનીઓ સરકારને મોટી રકમ ચૂકવે છે અને બદલામાં, હાઇવે પર ટોલ વસૂલવાનો અને ચલાવવાનો અધિકાર મેળવે છે. સરકારના એકમ રકમ ભંડોળને તિજોરીમાં રાખવાને બદલે, તેઓ તેને સીધા નવા રાષ્ટ્રીય હાઇવે અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના નિર્માણમાં રોકાણ કરે છે. આને “એસેટ રિસાયક્લિંગ” કહેવામાં આવે છે.
મ્યુચ્યુઅલ ફંડ જેવું “InvIT” મોડેલ ઉપયોગી થશે.
₹35,000 કરોડના આ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે, સરકાર જાહેર અને ખાનગી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ (InvIT) અને ટોલ ઓપરેટર ટ્રાન્સફર (TOT) રૂટનો ઉપયોગ કરશે. InvIT શું છે? આ એક આધુનિક રોકાણ વાહન છે જે મ્યુચ્યુઅલ ફંડની જેમ કામ કરે છે.
આમાં, સરકાર તેના પૂર્ણ થયેલા અને ચાલુ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ (જેમ કે હાઇવે) ને ટ્રસ્ટમાં મૂકે છે અને પછી બજાર રોકાણકારો પાસેથી ભંડોળ એકત્ર કરે છે. રોકાણકારોને નિયમિત ડિવિડન્ડ અથવા હાઇવેની આવક (ટોલ ટેક્સ) નો હિસ્સો મળે છે.
ગયા વર્ષે પણ બમ્પર કમાણી નોંધાઈ હતી.
ભારતમાં આ મોડેલ ખૂબ સફળ સાબિત થઈ રહ્યું છે. ડેટા જોતાં, આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે:
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, માર્ગ પરિવહન અને હાઇવે મંત્રાલયે સંપત્તિ મુદ્રીકરણ દ્વારા ₹29,000 કરોડ મેળવ્યા.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન, મંત્રાલયે ચાર રાજ્યોમાં 260 કિલોમીટરથી વધુના પાંચ હાઇવે વિભાગોનું મુદ્રીકરણ કરીને તેના પ્રથમ જાહેર આમંત્રણ (જાહેર આમંત્રણ) દ્વારા ₹9,000 કરોડથી વધુ એકત્ર કર્યા.
આગળ શું યોજના છે?
સરકારની યોજના ત્યાં અટકવાની નથી. આગામી 3 થી 5 વર્ષમાં, સરકાર આ ‘જાહેર આમંત્રણ’ મોડેલ હેઠળ લગભગ 1,500 કિલોમીટર વધારાના પૂર્ણ અને કાર્યરત રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોનો પણ સમાવેશ કરશે.
About The Author
